Door Martin Borck
O ja, ze bestaan nog: piratenzenders. Als je maar lang genoeg aan de knoppen van je radio draait, kom je vanzelf uit bij zenders die vaak nogal ongewone, under the radar, muziek draaien. Vooral in de landelijke delen van Oost- en Noord-Nederland, maar ook op de Nederlands-Duitse grens en rond de Eems zijn een hoop ‘vrije’ radio’s actief. Ze zijn illegaal en misschien wel daarom zo geliefd.
De piraten stralen hun radioprogramma’s uit via deels honderd meter hoge zendmasten. Die kunnen uit elkaar worden gehaald en worden vervoerd. Die mobiliteit is ook nodig als de geheime zenders niet willen worden opgepakt. Toch komt het best voor dat een piratenzender wordt gesnapt. Hun apparatuur wordt dan ingenomen en de daders krijgen een boete.
Als luisteraar merk je het meteen als je bij het radiozappen op een piratenzender stuit. De geheime zenders spelen doorgaans muziek die noch door de publieke omroep noch door de commerciële zenders wordt gedraaid, zoals vrolijke polka’s, accordeonmuziek, Duitse of Nederlandse schlagers en soms ook techno. De moderators hebben roots in de betreffende regio en beheersen vaak dialect. Ze dragen een wij-gevoel uit, en een lust voor vrijheid en avontuur.
Ik kan me voorstellen dat de piraten naast een fascinatie voor de techniek ook worden aangetrokken door het verbodene. Tenslotte bestaan er in deze tijd genoeg legale manieren om een radioprogramma op te zetten: in bijna iedere Nederlandse plaats is er een regionale zender (al is de overheid van plan om het aantal streekomroepen vanaf 2028 fors in te slinken) en ook online kun je als (amateur-)dj je geluk op. Veel inmiddels legale radiozenders zijn trouwens ooit als piratenzender begonnen. En toch blijven de geheime zenders onverminderd populair.
De piratenzender kent een lange geschiedenis. Al aan het einde van de jaren twintig bestond er blijkbaar in de buurt van Almelo een geheime zender. En tijdens de Tweede Wereldoorlog stuurden verzetsstrijders informatie en oproepen voor de bevolking in de ether. In de jaren zestig waren het daarentegen glasharde commerciële belangen die in Nederland verantwoordelijk waren voor de oprichting van de ‘echte’ piratenzenders op zee. Zo werd in 1959 Radio Veronica opgericht door een belangenbehartiging voor radiohandelaren die geld wilden verdienen met commerciële uitzendingen. Omdat de nationale omroepwet dat niet toeliet weken de radiomakers uit naar internationale wateren voor de Nederlandse kust. Vanuit een schip op de Noordzee zond de radiozender uit op middengolf. Met ongekend succes: de dj’s van Veronica werden razend populair. Dag en nacht draaiden ze pop- en rockmuziek – genres die Hilversum destijds amper uitzond.
Maar binnen de kortste keren kreeg Veronica concurrentie, wat de radiobaas überhaupt niet beviel. Een dieptepunt in de geschiedenis van de piratenzenders was in 1971 de bomaanslag op het schip van Radio Noordzee Internationaal (RNI).
Het begrip piratenzender wordt ook gebruikt voor illegale radioactiviteiten op het platteland. Maar het is de piraten in Twente, de Achterhoek en Drenthe niet om het geld te doen. Het zijn ras-entertainers met een verbazingwekkend hoge resonantie.
En in Duitsland? Hebben we ook piratenzenders. Maar het zijn er duidelijk minder en ze hebben inhoudelijk vaak een andere boodschap gehad. Het ging de Duitse radiomakers vroeger vooral om het doorbreken van het sterke monopolie en het verkondigen van politieke opinies die er volgens hen bij de publiek omroep bij inschoten. Ik kan me nog aan de uitzendingen van Radio Fledermaus herinneren tijdens mijn studietijd in Münster begin jaren tachtig. Muziek speelde daar amper een rol.
Het lijkt er hoe dan ook op dat de piraten een doelgroep weten te bereiken die aan het legale radioaanbod schijnbaar geen genoeg neemt. Voor de luisteraars creëren de piratenzenders een soort grensgeluk – zolang ze de legale zenders niet in de weg zitten dan.
Vertaald door Sarah Hewitt.
